نقش زیارت در ارتقای توحید و خداباوری

در اسلام و همچنین ادیان الهی، محور دعوت انبیا توحید بوده است. به فرموده علامه طباطبایی، در آیات قرآن یک روح حاکم است و آن، توحید است. هیچ یک از عقاید و اخلاق و احکام، از این روح اساسیِ دین تخطی نمی کنند و در حقیقت، همه آنها جسم اند برای آن روح واحد؛ یعنی توحید، و تحقق توحید فردی و اجتماعی، از طریق عقاید و اخلاق و احکام ممکن است.(1)
از اینکه پیامبران فقط بر این هدف تأکید کرده اند، به دست می آید که ریشه گرفتاری ها و نابسامانی های بشر، شرک و فاصله گرفتن از توحید، و درمان همه آنها نیز روی آوردن به توحید است؛ زیرا آنچه نزد خداوند بیشترین اهمیت را دارد، همین پیام بوده که برای ابلاغ آن، رسولان و پیامبران بسیاری برای بشر فرستاده است. امام علی علیه السلام فرمود: «مَنْ عَرَفَ الله تَوَحَّدَ»؛ «کسی که خدا را بشناسد، موحد می شود».(2)
حقیقت بندگی، که تذلل و اطاعت است، بدون حصول معرفت صورت نمی پذیرد؛ چراکه تا انسان به مقام عظمت و بزرگواری و جلال کسی آگاهی پیدا نکند، تذلل و اطاعت نیز صورت نخواهد پذیرفت و اما معرفت نیز ریشه و پایه اش توحید پروردگار است و تا این اصل، ثابت و پابرجا نشود، نمی توان روی آن بنایی درست کرد و کسی که در مقام توحید استوار نبوده و آشکارا یا پنهانی، به غیر خداوند توجه می کند و غیر او را حتی اگر امام معصوم علیه السلام باشد، در گره گشایی و اجابت دعاها مستقل بداند و در زیارت او از خدا غافل شود، هنوز پایه معرفت او محکم و پابرجا نشده و در نتیجه، معرفتی برای او حاصل نشده است.(3)
از نشانه های زیارتِ «توحیدمدار»، نگرش درست به مقام اهل بیت علیه السلام و پرهیز از غلوّ درباره آنان است. ازاین رو، از آداب زیارت این است که زائر زیارت خود را با ذکر خدا شروع کند. امام هادی علیه السلام فرمود:
هرگاه به زیارت یکی از ما مشرف شدی، جلوی در بایست و بگو: «اشهدان لااله الاالله وان محمدا رسول الله» و هنگامی که قبر را دیدی، بایست و سی بار بگو «الله اکبر»؛ سپس به سوی قبر حرکت کن و باز بایست و سی بار بگو «الله اکبر». هنگامی که نزد قبر رسیدی، چهل بار بگو «الله اکبر»؛ سپس زیارتنامه را قرائت کن (4)
به تعبیر آیت الله جوادی آملی، زائر پس از آن که صد بار به عظمت خدا اعتراف کرد و او را از هر وصف و ثنایی برتر دانست، آنگاه باید به ثناگویی اهل بیت: و شمارش کمالات آنان بپردازد (5). همچنین گفته شده: «حکمت این تکبیرهای صدگانه، این است که دلالت کند بر اینکه عظمت و کبریایی فقط از آنِ خداست» (6)
فردی که به زیارت یکی از اولیای خدا می رود، قبل از دیدن مزور، ابتدا خدا را می ببیند و با شهادت به توحید، زیارت خود را آغاز می کند (7). آنگاه رابطه میان مزور و پروردگار را می سنجد (8) و به توصیف اهل بیت علیهم السلام می پردازد: «السَّلَامُ عَلَی مَحَالِّ مَعْرِفَةِ الله»؛ «سلام بر جایگاه های شناخت و معرفت خدا»(9)
حرم پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت او، محل شناخت خداست؛ زیرا آنها توحید را در بالاترین مرتبه اش دارا بودند: «وَ الْمُخْلِصِینَ فِی تَوْحِیدِ اللهِ»؛ «و مخلصان در یگانه پرستی خدا» (10). و آنچه به پیروانشان آموخته و از آنان خواسته اند، در مرحله اول شناخت خداست. امام رضا علیه السلام فرمود: «أَوَّلُ عِبَادَةِ اللهِ مَعْرِفَتُهُ، وَ أَصْلُ مَعْرِفَةِ اللهِ  جَلَّ اسْمُهُ  تَوْحِیدُهُ»؛ «آغاز بندگی خدا شناخت او، و حقیقت شناخت خدا  با عظمت باد نام او  یکتایی اوست» (11)
اولین سخن زائر در زیارت رسول خدا صلی الله علیه و آله از نزدیک (12)، در زیارت امین الله (13) و در زیارت امام حسین علیه السلام، (14) شهادت به موحد بودن مزور و معتقد بودن به اصل توحید است.
به زائران مشاهد متبرکه اهل بیت علیهم السلام، سفارش شده است از زیارتنامه های مأثور استفاده کنند؛ زیرا زائر در این زیارتنامه، مقابل مضجع امام، در مرحله اول اعلام عقیده می کند؛ با تفکر موحدانه در محضر مزور حاضر می شود و با ادبیات توحیدی با امام نجوا می کند؛ از او استمداد می کند و تربیت توحیدی می یابد؛ با باور قلبی بیان می کند که همه امور در دست خداست و همه وسایل به اذن او، در این عالم اثرگذار می شود و این سخن حکمای ربانی، سرلوحه زندگی او قرار می گیرد که «لا مؤثر فی الوجود الا الله» (15)
برخلاف دیدگاه وهابیت، که زیارت را شرک می پندارد، در آموزه های اهل بیت علیهم السلام زائر در محضر اهل بیت علیهم السلام عقاید توحیدی خود را بیان می کند.

منبع: مقاله نقش زیارت در تربیت اعتقادی زائر، داود حسینی، مجله فرهنگ زیارت بهار 1398، دوره 10، شماره 38.
 

-----------------------------------------------------------
پی نوشت ها:
1. طباطبایی، (1393ق). المیزان، بیروت، اعلمی، ج6، ص258.
2. آمدی، (1366ش)، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، تصحیح: مصطفی درایتی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ص83.
3. مصطفوی، (1385ش)، رساله معرفت الله در ترجمه و شرح خطبه ای از خلیفةالله امام علی بن موسی الرضا علیه السلام، تهران، آثار علامه مصطفوی، ص23 و 24.
4. شیخ صدوق، 1404ق، من لا یحضره الفقیه، به کوشش غفاری، قم، نشر اسلامی، ج2، ص610.
5. جوادی آملی، (1386ش)، ادب فنای مقربان، قم، نشر اسراء، ج1، ص82.
6. مجلسی، (1403ق)، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ج5، ص453.
7. همان، ص297
8. کلینی، (1375ش)، الکافی، به کوشش غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ج4، ص578.
9. شیخ صدوق، همان، ج 2، ص610.
10. همان.
11. طوسی، ۱۴۱۴ق، الأمالی، قم، دارالثقافة، ص21.
12. ابن مشهدی، 1419ق، المزار الکبیر، تحقیق و تصحیح جواد قیومی اصفهانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ص426.
13. ابن قولویه قمی، 1417ق، کامل الزیارات، به کوشش القیومی، قم، نشر الفقاهة، ص40.
14. ابن مشهدی، همان، ص426.
15. شیخ صدوق، 1398ق، التوحید، قم، جامعه مدرسین، ص68.